وانا
خلاصه: باغ و عمارت اکبریه یکی از باشکوهترین باغهای ایرانی و از جاذبههای تاریخی بیرجند در استان خراسان جنوبی است. این مجموعه که تلفیقی از معماری اصیل ایرانی با عناصری از معماری روسی و ترکی است، از اواخر دوره زندیه شکل گرفته و در دوره قاجار به اوج شکوه خود رسیده است. اکبریه در سال ۲۰۱۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و امروزه با موزههای متنوع، پذیرای گردشگران است.
در دامنههای شمالی کوه باقران، جایی که هوای مطبوع و چشمانداز کوهستانی، نوید بهشتی در دل کویر را میدهد، مجموعهای تاریخی خودنمایی میکند که نامش با شکوه و عظمت گره خورده است: باغ و عمارت اکبریه. این باغ که همچون زمردی سبز در حاشیه شهر بیرجند میدرخشد، نه فقط یک بنای تاریخی، بلکه روایتی زنده از تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی شرق ایران است.
تاریخی به بلندای سه دوره
شالوده اولیه باغ اکبریه در اواخر دوره زندیه و توسط امیر علم خان سوم، ملقب به حشمتالملک، حاکم وقت بیرجند، بنا نهاده شد. در آن زمان، بیرجند هنوز شهری کوچک بود و منطقه اکبریه به دلیل آب و هوای مطبوع و موقعیت ویژهاش در دامنه کوه، به تفرجگاهی برای اشراف و خاندان حاکم تبدیل شده بود. با این حال، شکوفایی اصلی این باغ در دوره قاجار رقم خورد.
با انتقال مرکز حکومت از قائنات به بیرجند و به قدرت رسیدن خاندان متنفذ علم، اکبریه نیز دستخوش دگرگونیهای اساسی شد. پسر حشمتالملک، امیر محمد ابراهیم خان ملقب به شوکتالملک، نقشی محوری در توسعه این باغ ایفا کرد. او که علاقه وافری به فرهنگ و هنر داشت، اکبریه را به محلی برای میزبانی از مهمانان رسمی، برگزاری محافل سیاسی و اجتماعی و انجام امور حکومتی تبدیل کرد. شوکتالملک با ایجاد تغییرات گسترده در معماری و ساختار باغ، چهرهای تازه به آن بخشید و اکبریه را به یکی از مهمترین کانونهای قدرت در منطقه تبدیل کرد.
نکته جالب توجه این است که به دلیل قرارگیری باغ در خارج از محدوده شهری آن زمان، از آن برای مذاکرات محرمانه و نشستهای سیاسی خاص نیز استفاده میشد. این دوری از فضای شهری، امنیت و محرمانگی لازم برای چنین دیدارهایی را فراهم میکرد.
معماریای که شرق و غرب را در آغوش میکشد
مجموعه اکبریه با مساحتی بالغ بر ۴۵ هزار متر مربع، شامل دو عمارت اصلی، باغهای شمالی و جنوبی، و فضاهای خدماتی متعدد است. معماری این مجموعه تلفیقی جذاب و تحسینبرانگیز از سبک اصیل ایرانی با عناصری از معماری روسی و ترکی (اسلامی) است که نمایی منحصربهفرد به بنا بخشیده است.
قدیمیترین بخش بنا، عمارت حشمتالملک است که در ضلع شرقی قرار دارد. این ساختمان دو طبقه با دو راهرو و هشتی نسبتاً طولانی، فضای اصلی باغ را به باغ جنوبی و اصطبل متصل میکند. تزئینات مقرنسکاری، رسمیبندی و آینهکاریهای این عمارت، از زیباترین نمونههای هنر معماری قاجاری به شمار میرود.
اما قلب تپنده مجموعه، عمارت مرکزی یا تشریفاتی است که توسط شوکتالملک در ضلع غربی بنا شده است. گنبد کلاه فرنگی این عمارت با تزئینات مقرنس لانهزنبوری، تالار آیینه با گچبریهای اسلیمی و طرحهای هندسی، و پنجرههای مشبک با شیشههای رنگی، فضایی روحانی و تماشایی خلق کردهاند. این بنا که در اصل برای پذیرایی و اقامت مهمانان حکومتی استفاده میشد، اوج شکوه و اقتدار خاندان علم را به نمایش میگذارد. در محوطه ورودی باغ نیز سردری با سقف مزین به مقرنس قرار دارد که شکوه باغ را پیش از ورود به بازدیدکننده گوشزد میکند.
از کلانتری تا میراث جهانی
باغ اکبریه در طول حیات خود کاربریهای متنوعی را تجربه کرده است. این مجموعه که روزگاری کاخ حکومتی و اقامتگاه حاکمان بود، در دهههای ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ خورشیدی به عنوان مقر کلانتری و پاسگاه انتظامی مورد استفاده قرار گرفت. سپس در سال ۱۳۷۲، بخشهایی از آن به موزههای باستانشناسی و مردمشناسی تبدیل شد.
سرانجام در سال ۲۰۱۱ میلادی، باغ و عمارت اکبریه به عنوان بخشی از پرونده «باغهای ایرانی» در سی و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و نام خود را در فهرست گرانبهاترین و ارزشمندترین آثار بشری جاودانه کرد. امروزه این مجموعه تاریخی علاوه بر موزههای باستانشناسی و مردمشناسی، شامل کتابخانه، موزه حیات وحش، موزه مشاهیر و مفاخر خراسان جنوبی، رستوران و چایخانه سنتی نیز میشود و به یکی از قطبهای اصلی گردشگری در شرق ایران تبدیل شده است.
آیا میدانستید؟
باغ اکبریه مانند تمام باغهای اصیل ایرانی دارای سه ویژگی مشترک است: قرارگیری در کنار جریان آب، محصور بودن با دیوارهای بلند، و داشتن عمارت تابستانی و حوض در مرکز. اما یکی از ویژگیهای منحصربهفرد اکبریه که آن را از سایر باغهای تاریخی بیرجند متمایز میکند، نبود کتیبه یا سند مکتوب برای ثبت تاریخ تغییرات آن است؛ به همین دلیل باستانشناسان مجبورند رمز و راز تحولات معماری آن را تنها با بررسی شواهد فیزیکی موجود در بنا کشف کنند. همچنین جالب است بدانید که با ورود خودرو به ایران در اواخر دوره قاجار، فضاسازی محوطه باغ نیز دچار تغییرات اساسی شد تا دسترسی سواره به بنا را ممکن سازد.