وانا
خلاصه: ارگ کلاه فرنگی بیرجند یکی از بناهای تاریخی شاخص و مهم استان خراسان جنوبی است که با معماری منحصربهفرد ششگوش و گنبد سفید مخروطی خود، از اواخر دوره زندیه و اوایل قاجار به یادگار مانده است. این عمارت که با نامهایی چون ارگ حسامالدوله و عمارت بیبی عروس نیز شناخته میشود، تلفیقی از کاربری حکومتی و طراحی هنرمندانه است و اکنون به عنوان یکی از جاذبههای اصلی بیرجند، پذیرای گردشگران است.
در میان باغها و عمارتهای تاریخی شهر بیرجند، بنایی خودنمایی میکند که گویی از دل نقاشیهای اروپایی بیرون آمده، اما روحش کاملاً ایرانی است. ارگ کلاه فرنگی که نامش را از شکل گنبد سفید و مخروطیاش گرفته (چرا که شبیه کلاه فرنگیها یا اروپاییان به نظر میرسید)، یکی از رازآمیزترین و زیباترین یادگارهای معماری شرق ایران است.
تاریخچه و نامهای یک عمارت حکومتی
ارگ کلاه فرنگی بیرجند در اواخر دوران زندیه و ابتدای دوره قاجار، بین سالهای ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شده است. این بنای تاریخی که توسط امیر حسنخان شیبانی بنا نهاده شد، در طول زمان نامهای گوناگونی به خود دیده است: «ارگ حسامالدوله»، «کاخ بیبی عروس»، «ارگ سرکار» و مشهورترین آن، «ارگ کلاه فرنگی». این تعدد نامها خود نشان از اهمیت سیاسی، اجتماعی و حکومتی این بنا در دورههای مختلف دارد. این عمارت در اصل یک مجموعه کامل حکومتی شامل باغ، اصطبل، حمام، دفاتر اداری و تالار پذیرایی بوده است.
معماری شگفتانگیز: از ششگوش تا زیگورات
آنچه ارگ کلاه فرنگی را از سایر بناهای تاریخی ایران متمایز میکند، معماری خاص و تا حدودی مرموز آن است. این بنا قاعدهای ششضلعی دارد و بر فراز آن، گنبدی سفید و مدور قرار گرفته که نمایی شبیه به زیگوراتهای باستانی به آن بخشیده است. این شباهت، عظمتی خاص و روحیهای اسرارآمیز به ساختمان تزریق کرده است.
ارگ در مجموع شش طبقه دارد، اما نکته جالب اینجاست که تنها دو طبقه از آن دارای کاربری واقعی و فضاهای قابل سکونت هستند و چهار طبقه دیگر صرفاً نقش تزئینی و شکلی دارند تا ساختمان را به آن هیبت مخروطی شکل برسانند . مصالح اصلی به کار رفته در بنا نیز خشت، آجر، آهک و سیمان است.
گشتی در طبقات و فضاهای داخلی
با عبور از سردر ورودی که با طاقها و قوسهای چشمگیر تزئین شده، وارد مجموعه میشویم. طبقه همکف، کاملترین و مهمترین بخش بناست. این طبقه شامل فضاهایی شبیه به هشتی، اتاقهای متعدد و گنبدهایی است که با راهروهای زیبا و پر از تزئینات به یکدیگر متصل میشوند. طراحی راهروها و مسیرها در این طبقه به گونهای است که میهمان به راحتی مسیر خود را پیدا کند و دچار سردرگمی نشود؛ نکتهای که نشان از روحیه میهماننوازی مردم خراسان دارد.
در مرکز این طبقه، شاهکار معماری بنا، یعنی «حوضخانه» قرار دارد. حوضخانه فضایی است هشتضلعی که حدود یک متر پایینتر از کف اصلی طبقه ساخته شده است. در مرکز آن حوضی با آب فیروزهای رنگ قرار دارد که هوای مطبوع و خنکی را از طریق نورگیرها و بادگیرهای بنا به فضاهای اطراف میدمد. دورتادور این حوض، سکوهایی برای نشستن تعبیه شده و تزئینات مقرنسکاری و طاقنماهای آن، فضایی دلنشین و اشرافی خلق کرده است. حوضخانه نور خود را از پنجرههای بالای سقف و گنبد کلاه فرنگی تأمین میکند که فضایی روحانی به آن میبخشد.
طبقه اول بنا نیز هشتضلعی است، اما فضایی کوچکتر از طبقه همکف دارد و اتاقهای کوچکتری در آن ساخته شده است. این بنا در ابتدا دو بادگیر نیز داشته که متأسفانه در جریان مرمتهای گذشته حذف شدهاند. ارگ کلاه فرنگی که به «نگین بیرجند» شهرت دارد، امروزه در اختیار اداره کل میراث فرهنگی استان است و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نمادی از شکوه شرق ایران
بازدید از ارگ کلاه فرنگی بیرجند، تنها تماشای یک ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه قدم زدن در لایههای تاریخ منطقهای است که روزگاری شاهراه ارتباطی شرق ایران بوده است. این عمارت با آن گنبد سپید و شکل منحصربهفرد خود، گویی فانوسی دریایی در دل کویر است که هنوز هم پس از گذشت بیش از یک قرن، راهنمای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران زمین است.
آیا میدانستید؟
وجه تسمیه «کلاه فرنگی» به گنبدهای مخروطیشکل و سفیدرنگی برمیگردد که در معماری دوره قاجار رواج یافت. از آنجایی که شکل این گنبدها برای ایرانیان یادآور کلاه اروپاییان (فرنگیها) بود، به این نام شهرت پیدا کرد. نکته جالب دیگر اینکه ارگ کلاه فرنگی بیرجند با شماره ۱۸۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین این بنا بخشی از یک مجموعه بزرگتر شامل باغ، اصطبل و حمام بوده که نشان از شکوه و اهمیت آن در ساختار حکومتی منطقه داشته است.