وانا
خلاصه: خلیج فارس در بهار ۲۰۲۶ به کانون تحولات ژئوپلیتیک، نظامی و زیستمحیطی خاورمیانه تبدیل شده است. با پایان درگیریهای نظامی، ایران «سازمان تنگه خلیج فارس» را برای کنترل کشتیرانی راهاندازی کرده، در حالی که ریختن نفت به سواحل، فاجعهای اکولوژیک برای لاکپشتها و مرجانها رقم زده و دیپلماسی هستهای نیز در جریان است. این مقاله مروری بهروز بر مهمترین رویدادهای جاری در این آبراه حیاتی دارد.
خلیج فارس، این آبراه نیلگون که قلب تپنده انرژی جهان نام گرفته، در ماههای اخیر نهتنها شاهد لرزش زمین زیر پای ناوهای جنگی، که نظارهگر ریختن اشکهای سیاه نفت بر گونههای مرجانی و سواحل ماسهای خود بوده است. رویدادهای بهار ۲۰۲۶، معادلات قدرت، امنیت دریانوردی و مهمتر از همه، تابآوری طبیعت را در این حوضه کهن به چالش کشیده است.
تنگه هرمز و ادعای نظم جدید دریایی
در پی تنشهای نظامی اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل که مسیرهای کشتیرانی جهان را دستخوش آشوب کرد، تهران در اقدامی بیسابقه «سازمان تنگه خلیج فارس» را در ۵ می ۲۰۲۶ تأسیس کرد [citation:1]. این نهاد دولتی که وبسایت رسمی و حساب کاربری در شبکههای اجتماعی دارد، اکنون گذر هر شناور تجاری یا نظامی را منوط به کسب مجوز قبلی از این سازمان کرده است. بر اساس چارچوب اعلامشده، منطقه تحت کنترل از «کوه مبارک» ایران تا نزدیکی بنادر فجیره و امالقوین امارات تعریف شده و حق عوارض گذر – احتمالاً با قابلیت پرداخت به یوان چین یا بیتکوین – برای کشتیها وضع شده است [citation:1].
ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، این سازوکار را «مکانیزمی برای مدیریت تردد هرمز» خواند. اما در سوی دیگر خلیج فارس، انور قرقاش، مشاور رئیس امارات، با لحنی تند این اقدام را «خیالپردازی» و تلاش برای ایجاد یک واقعیت جدید ناشی از شکست نظامی توصیف کرد [citation:1]. امارات که یکی از بزرگترین استفادهکنندگان تنگه برای صادرات انرژی است، همزمان برنامههای توسعه خطوط لوله جایگزین از مسیر فجیره را شتاب بخشیده است. این نخستین بار است که یک نهاد رسمی دولتی در ایران، کنترل عملی ترافیک دریایی در این گذرگاه را به شکلی نهادینه اعلام میکند.
خطر خاموش در بستر دریا: بمب دیجیتال
اما اهمیت ژئواستراتژیک خلیج فارس تنها به نفتکشها محدود نمیشود. در عمق این آبها، شاهرگهای حیاتی اینترنت جهان نهفته است. بر اساس گزارشهای اخیر، حداقل ۵ تا ۷ کابل اصلی فیبر نوری از بستر تنگه هرمز عبور میکند [citation:9]. این کابلها که بیش از ۹۹ درصد ترافیک اینترنت بینالمللی، تراکنشهای بانکی، ارتباطات ابری و تماسهای ویدیویی را منتقل میکنند، در برابر تهدیدات فیزیکی و لنگر کشتیها به شدت آسیبپذیر هستند [citation:9].
کارشناسان هشدار میدهند که در صورت آسیب به این کابلها، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس ممکن است با قطعی گسترده اینترنت و فلج شدن سیستمهای صادرات نفت و بانکداری مواجه شوند. نکته نگرانکنندهتر آنکه به دلیل شرایط ناامن، تعمیر این کابلها به شدت دشوار است و از ۵ کشتی تعمیراتی که پیشتر در منطقه فعال بودند، تنها یک فروند باقی مانده است [citation:9].
فاجعه سیاه: وقتی جنگ به جان لاکپشتها میافتد
در میان غرش موشکها و رجزخوانیهای سیاسی، این موجودات بیپناه ساکن خلیج فارس هستند که تاوان سنگینترین قبض را میپردازند. جزیره شیدوَر (مُرو)، تنها پناهگاه حفاظتشده مرجانی ایران و زیستگاه حیاتی لاکپشتهای نوکعقابی (گونه در معرض انقراض)، طی هفتههای اخیر شاهد فاجعهای زیستمحیطی بوده است [citation:10].
پس از حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات پالایشگاهی جزیره لاوان در فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶)، نفت خام به درون آبهای کمعمق اطراف نشت کرد و جریانهای دریایی، آن را مستقیماً به سواحل شنی و سفید شیدوَر که در ۱.۵ کیلومتری لاوان قرار دارد، منتقل کردند [citation:10]. حبیب مسیحی تازیانی، مدیرکل محیط زیست هرمزگان، تأیید کرده است که «آلودگی نفتی تقریباً تمام نوار ساحلی هرمزگان، چه در جزایر و چه در سرزمین اصلی را درگیر کرده است» و این فاجعه درست در فصل تخمگذاری لاکپشتهای نوکعقابی رخ داده است [citation:10].
لکههای سیاه قیرمانند که ساحل را پوشاندهاند، نهتنها مانع از تنفس جنینهای درون تخم میشوند، بلکه با نفوذ به میان دانههای شن، ترکیبات سمی هیدروکربنی را تا ماهها در لانهها فعال نگه میدارند. مقامات محیط زیست اعتراف کردهاند که «پاکسازی ۱۰۰ درصدی سواحل ممکن نیست» و برآوردها نشان میدهد حداقل ۷۰ درصد از نوار ساحلی هرمزگان به صورت مستقیم یا غیرمستقیم آلوده شده است [citation:10].
نبض مرجانها در تب تغییر اقلیم
در حالی که لکههای نفتی خبرساز شدهاند، تهدیدی به مراتب آرامتر اما پیوستهتر، صخرههای مرجانی خلیج فارس را میفرساید. مطالعهای تازه بر روی جزایر هنگام، قشم و لارَک که در آوریل ۲۰۲۶ منتشر شد، حقایق نگرانکنندهای را آشکار کرده است: پوشش مرجانهای سخت در قشم به ۱.۰۵ درصد و در لارک به وضعیتی هشداردهنده رسیده است [citation:8]. اگرچه هنگام بالاترین پوشش مرجانی (۸.۳۴ درصد) را دارد، اما همین جزیره با ۲۳.۴۱ درصد، رکورددار سفیدشدگی مرجانها نیز هست [citation:8].
محققان دلیل اصلی را «فعالیتهای انسانی و تغییرات اقلیمی» میدانند. به گفته محمدرضا شکری، زیستشناس دانشگاه شهید بهشتی، خلیج فارس «دریایی از تضادهاست؛ تابآوری در کنار شکنندگی» [citation:2]. برنهارد ریگل، کارشناس珊瑚ها با ۳۰ سال سابقه پژوهش در خلیج فارس، تخمین میزند که ۹۰ درصد از مرجانهای این خلیج در موجهای گرمای پیدرپی از اواخر دهه ۱۹۹۰ به این سو دچار سفیدشدگی شدهاند [citation:2]. در حالی که کارشناسان در عمان پروژههای بلندپروازانهای برای کشت مستقیم مرجانها در ذخیرهگاه جزایر دیمانیات آغاز کردهاند [citation:6]، سواحل ایران همچنان با ترکیبی مهلک از آلودگی نفتی، تخلیه آب شور تأسیسات نمکزدایی و گرمایش آب دست و پنجه نرم میکند.
دیپلماسی هستهای و باز گذاشتن پنجره صلح
همزمان با این بحرانها، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز به معرکه تحولات خلیج فارس وارد شده است. پس از حمله پهپادی به نیروگاه هستهای «بَراکه» در امارات در اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵، گروسی در شورای امنیت سازمان ملل حضور یافت و ضمن «بسیار نگرانکننده» خواندن وضعیت، اعلام کرد که به زودی برای یافتن راهحلی دیپلماتیک به منطقه خلیج فارس سفر خواهد کرد [citation:5]. وی تأکید کرد که گرچه سطح تشعشعات عادی است، اما حمله به تأسیسات صلحآمیز هستهای «خطرات انکارناپذیری برای مردم و محیط زیست» دارد [citation:5].
خلیج فارس؛ گنجینهای که هنوز نفس میکشد
با وجود تمام این آسیبها، دانشمندان امید خود را از دست ندادهاند. کاوه صمیمینمین، زیستشناس ایرانی موزه Naturalis هلند، با اشاره به اینکه مرجانهای خلیج فارس در طول تنها ۶۰۰۰ سال با شرایط فوقالعاده سخت (شوری و گرمای کشنده) سازگار شدهاند، آنها را «طلای تکاملی» میخواند؛ رازهایی ژنتیکی که میتواند به نجات صخرههای مرجانی جهان در برابر تغییر اقلیم کمک کند [citation:2]. ریگل نیز با لحنی سرشار از احتیاط اما امیدبخش میگوید: «ما یک دهه ویرانی را پشت سر گذاشتهایم، اما هنوز چیزی آنجا هست... آنها کوچک شدهاند، کتک خوردهاند، از جهنم گذشتهاند، اما هنوز آنجا هستند» [citation:2].
خلیج فارس امروز آینه تمامنمای چالشهای جهان مدرن است: محل تلاقی ادعاهای حاکمیتی، انرژی، اینترنت، جنگ و محیط زیست. تصمیماتی که امروز در کاخهای سفید، کنگرهها و پایتختهای منطقه گرفته میشود، تعیین خواهد کرد که آیا نفسهای این گهواره تمدن کهن تا هزارههای بعد نیز ادامه خواهد یافت، یا در زیر لایههای ضخیم نفت و سکوت، برای همیشه خاموش خواهد شد.
آیا میدانستید؟
خلیج فارس از نظر زمینشناسی بسیار جوان است و عمق کم آن (متوسط ۵۰ متر) باعث شده تا زیستگاههای آن تنها در ۶۰۰۰ سال اخیر شکل بگیرند. این منطقه میزبان گونههای منحصربهفردی مانند بزرگترین تجمع فصلی کوسهنهنگها در نزدیکی میادین نفتی قطر و همچنین بزرگترین گله شناختهشده گاوهای دریایی (دوگانگ) در جهان است [citation:2]. همچنین جزیره شیدوَر در خلیج فارس، تنها جزیره مرجانی حفاظتشده ایران است که در فهرست کنوانسیون بینالمللی رامسر و همچنین به عنوان یکی از زیستگاههای مهم لاکپشتهای دریایی اقیانوس هند به ثبت رسیده است [citation:10].